Verhalen

Onze Molukse wortels in Kairatu

Gepubliceerd door Jeffrey Thümann op 02 oktober 2026.

Onze Molukse wortels in Kairatu
Josina Akolo omstreeks 1949. Deze foto komt uit het bezit van haar kleinzoon Neil.

Josina Akolo en de familienamen die ons terugbrengen naar Seram

Een wandeling met oma Josina hoefde niet lang te duren. Carla herinnerde zich hoe zij met Josina en Rudy vanuit het huis aan de Van Sytzamalaan in Oldebroek naar buiten ging. Aan de overkant van de straat stond een bankje. Daar gingen ze zitten, even genieten van de zon. Daarna weer naar huis. Voor oma was het genoeg geweest.

Het is een kleine herinnering aan een vrouw die veel grotere afstanden had afgelegd. Van Kairatu op het Molukse eiland Seram naar Java, en uiteindelijk naar Nederland. Met haar zonen bleef ze Ambonees-Maleis spreken. Voor haar kleinkinderen was zij de oma van de bezoekjes en de koekjes die naar kamfer smaakten. Maar wie waren de mensen bij wie zíj als kind thuiskwam?

Die vraag brengt ons terug naar Frans Akolo en Penina Ruspana, haar ouders. En wie Sejarah Thümann een beetje volgt, heeft het misschien al gezien: rondom die twee namen verschijnen steeds meer Molukse families in de stamboom. Taniwel, Ngambe, Surilatu en nog veel meer. Er valt weer iets te vertellen over onze Molukse wortels. Het blijft work in progress, maar de namen beginnen steeds meer met elkaar te maken te krijgen.

Van Kairatu naar het bankje in Oldebroek

Josina werd op 17 oktober 1895 in Kairatu geboren. Haar vader Frans was daar in 1870 geboren, haar moeder Penina in 1876. Over het gezin waarin zij opgroeide weten we nog weinig. Wie haar broers en zussen waren, welke verhalen thuis werden verteld en hoe haar ouders eruitzagen: we zouden het graag weten.

Binnen de familie gaat het verhaal dat Josina werd verstoten of verbannen. Misschien hing het samen met haar relatie met Anton Herman Gerard Hendrik Thümann, met wie zij (ongehuwd) naar Java vertrok. Maar waar het verhaal precies vandaan komt en wat er werkelijk is gebeurd, weten we niet. Eén gegeven maakt haar afscheid van Kairatu in ieder geval minder eenvoudig: op 1 april 1918 werd haar vierde zoon Ruud daar geboren. Josina was dus terug. Waarom zij die reis maakte, blijft een open vraag.

Op Java groeide haar gezin. Toen Anton in 1927 overleed, brak een moeilijke tijd aan. Haar kinderen kwamen in het gesticht van Pa van der Steur terecht en raakten later verder verspreid. De oorlog en de jaren erna brachten nieuwe verliezen. In januari 1958 vertrok Josina met de Waterman naar Nederland. Ze was 62 jaar.

Hier kennen we haar weer uit de herinneringen van de familie. Vanuit Baarn ging ze bij haar zonen op bezoek. In Zwolle werd ze later in Zandhove verzorgd, onder anderen door haar eigen kleindochter Anneke. Die herinnerde zich hoe Josina bij het opstaan even op en neer bewoog en haar armen zwaaide. “Bikin badan panas dolo,” dacht ze misschien. Op 10 februari 1975 overleed ze, 79 jaar oud.

De mensen die haar nog hebben gekend, bewaren zulke kleine bijzonderheden. Voor de tijd vóór hun herinneringen moeten we verder terugzoeken. Soms helpt daarbij een oude naam meer dan je zou verwachten.

Heette Frans altijd Frans

In Molukse doopboeken kom ik iets opvallends tegen. Mensen staan er soms met een oorspronkelijke lokale naam én een christelijke naam. Daarbij zie ik geregeld dat de nieuwe naam met dezelfde letter of klank begint als de oude. Alsof er in de nieuwe naam nog iets van de eerdere naam meeklinkt.

Een aantal voorbeelden zijn: Abi, Lekalatoea en Welene van Jemaat Hunitetu. Na hun doop werden ze respectievelijk Adriana, Lodewijk en Willem genoemd.

Dat maakt nieuwsgierig naar Frans. Zijn naam past goed bij een christelijke doopnaam. Heette hij al zo toen hij werd geboren, of kreeg hij die naam later? En als er een eerdere naam was, hoe klonk die dan? Voorlopig hebben we geen vermelding gevonden die beide namen aan hem verbindt. Het patroon uit de doopboeken geeft ons iets om op te letten, maar levert zijn oude naam nog niet op.

Ook Josina kan vanaf haar geboorte een christelijke naam hebben gedragen; we weten niet of daar een andere naam aan voorafging. Bij Penina is de verrassing misschien het grootst. Die naam klinkt ons wellicht minder Europees in de oren, maar staat gewoon in de Bijbel. In 1 Samuel 1 wordt Peninna genoemd, een van de vrouwen van Elkana. In de Indonesische Bijbel staat er Penina. Ook haar naam kan dus heel goed uit de christelijke naamgeving komen.

Dat namen binnen de familie betekenis hadden, blijkt ook uit een ander verhaal over Josina. Volgens de familieoverlevering kreeg haar zoon Jan bewust zo’n korte naam. Tijdens haar zwangerschap zou zij het advies hebben gekregen hem geen lange naam te geven, omdat hem anders iets ergs zou overkomen. Naast Ferdinand Theodoor, Gustaaf Adolf, Charles Jozef en Rudolf valt die korte naam inderdaad op. Het vertelt iets over hoe de familie zijn naam heeft onthouden, al verklaart het niet hoe Josina zelf aan de hare kwam.

Achter Akolo en Ruspana

Met de achternamen gebeurt weer iets anders. In documenten vinden we Akolo en Akollo, maar ook Ruspana, Ruspanah en Roespanah. Wie alleen op één spelling zoekt, kan zomaar iemand missen.

Achter die namen zit bovendien een oudere indeling. In haar onderzoek naar de Alune van West-Seram beschrijft antropologe Christine Boulan-Smit groepen die nuru worden genoemd. Je kunt zo’n nuru voor dit verhaal het best voorstellen als een grote familie met verschillende takken. Die takken konden in andere dorpen wonen en soms een eigen naam gebruiken. Daardoor kon iemand tot Akolo behoren zonder zich steeds Akolo te noemen.

Een mooi voorbeeld is Julianus uit Boulan-Smits beschrijving van Manusa. Zijn ouders kwamen uit Riring. Toen hij zich in Manusa vestigde, sloot hij zich aan bij een Akolo-huis dat daar al langer woonde. Later besloot hij zijn kinderen weer de naam van zijn eigen tak te geven: Makaruku. Voor wie alleen op de achternaam let, lijkt er dan ineens een andere familie te verschijnen. Binnen de overlevering van de groep bleef het een tak van Akolo.

Ook Tani’wele komt in dat verhaal voor. In Riring was dit een tak van Akolo die zo groot was dat zij een eigen soa, een plaatselijke groepering, vormde. Makaruku werd er als de oudere tak beschouwd, maar sloot zich bij soa Tani’wele aan.

Dat maakt de naam Taniwel in onze stamboom extra interessant. Neem Henderika Taniwel, die met Stephanus Ruspanah trouwde. Zou haar familie iets met die Tani’wele-tak te maken hebben? Het is een vraag om verder uit te zoeken. Het voorbeeld uit Riring betekent niet dat iedere Taniwel automatisch tot Akolo behoort.

Inmiddels komen we rond de Akolo- en Ruspana-families ook huwelijken tegen met Baria, Corputty, Nanlohy, Ngambe, Pelupessy, Rumalatu, Silooy, Surilatu, Tallane, Taniwel, Tarukay, Tuhuteru en Wemay. Zo groeit de stamboom steeds verder opzij. Een schoonfamilie kan ons net naar een volgend gezin of een andere plaats brengen.

Inwoners van Kairatu in een prauw voor de kust van hun dorp op Seram. Bron_ Leiden University Libraries, KITLV 82716..jpg
Vrouwen in een kano te Kairatoe op Ceram. Bron: Leiden University Libraries, KITLV 82716.

Frans en Penina in het oude Alatu

Kairatu staat in Nederlandse stukken meestal als Kairatoe geschreven. In ons eerdere onderzoek kwamen we ook de woorden ‘Alfoersche strandnegorij’ tegen, een oude koloniale omschrijving voor het kustdorp. Bij Boulan-Smit verschijnt de gemeenschap onder de naam Alatu, die zij met Kairatu verbindt.

En juist daar komen onze twee familienamen opnieuw samen. Boulan-Smit noemt een Akolo-groep die verbonden was met de functie kapitan makuresi. Een Ruspanah-groep uit de tak Soi Puti was verbonden met een andere traditionele functie, inama saribubui. Beide namen hadden dus een plaats in het oudere bestuur en de rituele organisatie van Alatu.

Dat maakt Frans nog geen kapitan. Wel is het bijzonder om zijn familienaam terug te vinden in die oudere geschiedenis van zijn geboorteplaats. Welke Akolo-tak bij hem hoorde, weten we nog niet. Boulan-Smit noemt onder meer Makaruku, Liline, Makarawe, Tani’wele, Lemosole, Leite, Lumpasale en Lumasanai. We kunnen Frans daar nog niet één van toewijzen.

Voor Penina hebben we met Soi Puti een concretere naam om naar te vragen. Die tak wordt immers uitdrukkelijk met Alatu verbonden. Of Penina er zelf bij hoorde, moet nog blijken. Voorlopig is het een mogelijkheid die we graag verder zouden volgen.

Een andere oude tekst laat zien dat Akolo en Taniwel ook in Kairatu samen voorkomen. In ‘Op een tweesprong’ uit 1916 beschrijft H. Krayer van Aalst Näitéoen, een vrouw van soa Akolo, die met een man van soa Taniwel trouwde. Haar vader heette volgens het verhaal Pai Séman Akolo. We kennen nog geen familieband met Frans. Toch blijven zulke namen hangen: wie waren deze mensen, en hoe dicht leefden hun families bij de onze?

Kairatu aan de kust van West-Seram. Detail van een schetskaart van Seram en omliggende eilanden, omstreeks 1910. Bron_ Leiden University Libraries.jpg
Detail van een schetskaart van Seram en omliggende eilanden, omstreeks 1910. Bron: Leiden University Libraries, D C 13,2; kaart naar gegevens van het verkenningsdetachement onder leiding van F.J.P. Sachse.

Verder terug het binnenland in

In mijn eerdere verhaal uit het boek Sejarah Thümann (2023) over onze Molukse wortels ging de tocht vanaf Kairatu verder de bergen van Seram in. Daar kwam Nunusaku ter sprake: de oorsprongsoverlevering met de heilige boom en de drie rivieren Tala, Eti en Sapalewa. Ook namen als Kalang Latu en Hena Beruk kwamen voorbij, als plaatsen onderweg naar het latere Kairatu.

Het nieuwere onderzoek brengt ons intussen bij dorpen als Riring en Manusa. Het laat ook zien waarom de Alune en Wemale steeds terugkomen. Dat zijn verschillende taal- en cultuurgemeenschappen van West-Seram, met eigen tradities en onderlinge contacten. Bergen en rivieren hielpen hun woongebieden vormen, maar mensen en families bewogen ertussen.

Akolo is daar een voorbeeld van: Boulan-Smit beschrijft takken in zowel Alune- als Wemalegebied. Haar gegevens over Ruspanah liggen vooral in het Alunegebied. De familienaam vertelt daardoor niet vanzelf welke taal een bepaalde voorouder sprak. Van Josina weten we dat ze Ambonees-Maleis met haar zonen sprak. Of ze daarnaast nog een lokale taal van Seram kende, weten we niet.

Nieuwe namen en oude vragen

Ook via DNA komen er nieuwe families in beeld. In de resultaten van Anneke, Joyce, Rudy en Mandy vinden we matches met onder meer Latupeirissa, Aponno en Sapulete. Wie vervolgens in hun stambomen kijkt, komt weer andere namen tegen. En soms brengen die ons verrassend dicht bij Kairatu.

Een match uit de familie Latupeirissa deelt met Joyce 19,3 cM en met Anneke 24,4 cM DNA. Achter die achternaam vinden we bij de grootouders ook Manuhutu, Latuheru en Pattimahu. In de verzamelde gegevens over de verspreiding van deze namen valt iets op: zowel Latupeirissa als Manuhutu komt voor in Haria op Saparua. Latuheru en Pattimahu komen allebei voor in Kilang op Ambon. Het maakt nieuwsgierig of de grootouders van deze match ook uit die plaatsen kwamen. Manuhutu vinden we bovendien in Piru op Seram, waardoor ook ons eigen eiland weer in beeld komt.

Bij een match uit de familie Aponno deelt Rudy 17 cM DNA, volgens de test 0,22%. Mandy heeft met dezelfde persoon een match van 0,18%. Deze match stamt ook af van de familie Habibuw. In onze namenlijst komt Aponno voor in Porto op Saparua en Amet op Nusa Laut, terwijl Habibuw wordt genoemd bij Tial Serani en Waai op Ambon. Porto zagen we al bij Latupeirissa. Zo duiken tussen de verschillende families steeds dezelfde plaatsnamen op.

De Sapulete-match deelt met Rudy 37,8 cM DNA, ongeveer 0,5%. Bij haar grootouders vinden we de namen Sapulete, Sapuletej, Tuhuteru en Samallo. Via haar overgrootmoeders aan vaderskant komen daar Paliama en Manuputty bij.

Vooral Tuhuteru trekt onze aandacht. Die naam wordt in onze verzamelde gegevens verbonden met Hatusua en Waesamu op Seram. Hatusua ligt in het district Kairatu en Waesamu in Kairatu Barat. Daarmee hebben we een concreet spoor richting de streek waar Josina, Frans en Penina vandaan kwamen. Ook Manuputty komt op Seram voor, onder meer in Kaibobo.

Binnen diezelfde Sapulete-stamboom is nog iets opvallends te zien. Sapulete en Paliama komen in onze lijst allebei voor in Ihamahu, Pia, Sirisori Serani en Tuhaha op Saparua. Misschien vertellen de geboorteplaatsen van haar voorouders straks of een van die dorpen voor deze familie belangrijk was.

Het zijn nog geen gevonden verbindingen met Frans of Penina. De plaatsen horen bij de verspreiding van de familienamen; we moeten nog uitzoeken waar de voorouders van onze matches zelf woonden. Ook weten we niet via welke familietak het gedeelde DNA loopt. Maar de vragen worden wel concreter: kwam die Tuhuteru-grootouder uit Hatusua of Waesamu? Lag de verbinding tussen Latupeirissa en Manuhutu in Haria?

Zo krijgen de namen uit de DNA-resultaten langzaam een verhaal. Achter één achternaam verschijnen grootouders uit andere families, en achter die families weer dorpen die we willen leren kennen. Misschien brengt een van deze lijnen ons ooit bij de ouders van Frans en Penina, of bij de broers en zussen met wie Josina in Kairatu opgroeide.

Herken je een van deze namen of weet je meer over hun families in de genoemde dorpen? We horen het graag. Een oude foto, een naam van een grootouder of een verhaal dat thuis nog wordt verteld, kan precies het stukje zijn dat we missen.

Josina met haar kleinzoon Rudy in Oldebroek, begin jaren zestig..jpg
Josina met haar kleinzoon Rudy in Oldebroek, begin jaren zestig.

Voor nu hebben we Josina en de namen die ons via haar terugbrengen naar Seram. Wie iets kan aanvullen over Akolo, Ruspana of de andere families van Kairatu, is welkom om via Sejarah Thümann mee te vertellen.


Verhalen

Meer ontdekken?

Francis Duncan Jacobsz: Een spoor van herinneringen

Het verhaal van ons familiewapen

Ouder dan de kolonie: De eeuwenoude familie Jacobsz